ÇOCUKLARDA YALAN SÖYLEME NEDENLERİ VE ÇÖZÜM YOLLARI

ANA SAYFA / BLOG / Çocuklarda Yalan Söyleme Nedenleri ve Çözüm Yolları
Son Güncelleme Tarihi: 15 Kasım 2017

Yalan: Gizlenen gerçeğin yerine asılsız bilgiyi koyarak karşı tarafı kasten aldatmaya yönelik davranışa yalan denir. Çocuklarda yalan söyleme nedenleri arasında genellikle karşı tarafı aldatma amacı görülmez. Çocuk, sık sık yalana başvuruyorsa bunun belli başlı sebepleri ve çözüm yolları mevcuttur. Yalan söyleyen çocuğa nasıl yaklaşılması gerektiğini belirlemek için, ne tür bir durumla karşı karşıya olduğumuzu da iyi anlamamız gerekir.

Çocuklarda Yalan Söyleme

YALAN TÜRLERİ VE YALAN SÖYLEME NEDENLERİ

Hayal Ürünü Yalanlar: Özellikle 3 yaşına kadar çocuklar, gerçek ile hayal arasındaki farkı çok net kavrayamazlar. Bazen de dikkat çekmek için abartılı veya masumane uydurmalara başvurabilirler. Bu davranış git gide azalarak 5 yaşa kadar –ortalama- devam eder.

Örnek: Oyuncak ayısının koşarak dolabın arkasına saklandığını söylemesi bir yalan değil; hayal ürünüdür. Çocukların hayal dünyası çok geniş olduğu için bu ve benzeri örnekleri yalan olarak değerlendirmemek gerekir. Endişe edilecek bir durum değildir.

İhtiyaca Yönelik Yalanlar: 3-5 yaş arası çocuklar bazı ihtiyaçlarının giderilmesi için sık sık duygu sömürüsü yapmayı tercih edebilirler. Duygu sömürüsü de bir tür yalan ile bağdaştırılır. Örneğin, ilgi bekleyen çocuğun “ateşim çıktı” demesi gayet normaldir çünkü ateşli hastalıklarda kendisine olan ilginin hat safhaya çıktığını deneyim edinmiştir. Tanım olarak “yalan, duygu sömürüsü” gibi ifadeleri kullanıyor olsak da bu aslında bir ihtiyacın mesajıdır. Çocuğun amacı aldatıcı olmak değil; ilgi görmektir. Anne-babalar, çocuklardan gelen mesajları çok iyi yorumlayabilirse çocuk da yalana ihtiyaç duymayacaktır.

Örnek Alınan Yalanlar:Geçtiğimiz günlerde, sosyal medya hesaplarımızda aşağıdaki paylaşımı yaptık.

cocuklarda yalan sosyal medya

Joseph Joubert’ın bu güzel sözü tüm konuyu özetliyor olsa da bir örnekle pekiştirelim.

Örnek: Çocuğunuzun parka gitme istediğini “işimiz var” gerekçesiyle geçiştirip alışveriş merkezine gezmeye gidiyorsanız çocuğunuz da kendi öncelikleri için yalan söylemenin normal olduğunu düşünmeye başlar. Bu gibi durumlarda ebeveynler, çocukları değil; kendilerini sorgulamalıdır.

Sosyal Yalanlar: Okula gitmek istemeyen, aşırı uykusu olan veya o gün için bambaşka planları olan çocuklar hasta olduklarını söyleyerek sorumluluklarını kısa bir süre reddetmek isteyebilirler. Bunu yetişkinler de sıklıkla yapar. Çözümünü ise yazının devamında paylaştık. Yalan söyleme sebeplerini kategorize edebilmek için yalan türlerini incelemeye devam edelim.

Patolojik Yalanlar: Dürtü kontrol bozukluğu olan çocukların ve ergenlerin söylediği oldukça aykırı yalanlardır. Bu tür yalanlar birçok kez amaçsız veya gerekçesiz bir şekilde öne sürülür. Örnek: Amcası tarafından sürekli aşağılanan bir çocuğun başka bir ortamda amcası sorulduğunda onun öldüğünü söylemesi –amcası sağ olduğu halde- amaçsız bir yalandır. Bu yalanı tetikleyen duygu ise amcanın varlığından çocuğun hoşnut olmamasıdır. Patolojik yalanlara başvurmanın sebepleri: Reddetmek, istememek ve benzeri olumsuz duygulardır.

Bu tür amaçsız yalanlar dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu gibi problemlerden de kaynaklanabilir. Hiperaktif çocuklar genellikle düşünmeden hareket eder ve düşünmeden konuşurlar. Dolayısıyla, söyledikleri yalanın sonucunu veya sebebini düşünmeden söyleyebilirler. Özellikle patolojik yalanların gözlemlenmesi durumunda alanında uzman çocuk psikiyatristlerine müracaat etmek gerekir.

Yalan söyleme nedenleri

Kendini Korumaya Yönelik Yalanlar: Yaptığı bir yanlışı itiraf ettiğinde aşırı tepki ile karşılaşacağını düşünen çocuklar -hatta yetişkinler- kendilerini güvence altına almak için yalana başvurabilirler. Sadece yaptıkları için değil; yapmadıkları görevler için de gelecek tepkilerden çekinen kişiler yalana başvurabiliyorlar. Özellikle şiddet gören bir çocuğa “neden yalan söylüyorsun” demek aslında cevabını bildiğimiz bir soruyu sormakla eşdeğerdir. Elbette korktuğu için yalan söylemektedir. Aileye yalan söylemek de bir tür savunma mekanizmasına dönüşebiliyor. Çocuk için hatanın sonuçlarına katlanmak zor ise aileye yalan söylemek kolay olacaktır.

Hayranlık Verici Yalanlar: Daha fazla itibar görmek isteyen yetişkinlerde zaman zaman şahit olduğumuz bu tür yalanlar, çocuk ve ergenler için de bir yöntem olarak tercih edilebilmektedir. Kendilerinde var olmayan vasıflarla bir şeyler yaptığını öne süren veya yüksek beceri gerektiren işlerde çeşitli başarı hikayeleri uyduran çocuklar neden bu tür yalanlar söylüyorlar? Bunun en bariz sebeplerinden biri özgüven eksikliğidir. Kendini yetersiz gören kişiler, kendilerini yüceltmek için yalan söylemeyi tercih edebiliyorlar.

Alışkanlık Ürünü Yalanlar: Gerçek ile hayalin ayrımını rahatlıkla yapabilecek yaşa geldikten sonra devam eden yalanlardır. Bir kişinin alışkanlık sonucu yalana başvurduğunu söyleyebilmemiz için belirli bir olgunluğa ulaşmış, yalan ile dürüstlük arasındaki etik farkı idrak etmiş olması gerekmektedir.

Alışkanlık sonucu devam eden yalanlar, kendi çıkarlarını korumak adına, bencilce ve sürekli tekrar eden aldatıcı söylemlerdir. Bu tür yalanlar, çocuk yalanını aşmış ve masumluğunu kaybetmiştir. Buna rağmen suçlayıcı veya aşağılayıcı söylemler gerektiren bir durum değildir. Kişinin bu yalanlara neden ihtiyaç duyduğunu analiz etmek gerekir. Bu tür yalanlara başvuran kişilerde genellikle kişilik bozukluğu bulguları vardır. Bunların tamamı tedavi edilebilir ancak uzman bir psikiyatristten destek almanın şart olduğu durumlardır.

YALAN SÖYLEYEN ÇOCUĞA NASIL YAKLAŞILMALI?

Çocuklarda yalan sebeplerini ve türlerini yukarıdaki kısa tanımlarla açıkladık. Sırf bu tanımları okurken bile bazı anne babaların kendi hatalarından ders çıkardığını tahmin ediyorum. Yalan söyleyen çocuk bir ihmalin eseri de olabilir. Çocuklarda yalan söyleme davranışını nasıl düzelteceğimizi; yalan söyleyen çocuğa ne yapılması gerektiğini açıklayalım.

1.Mükemmeliyetçi Olmayın: Çocuğunuz, başarısızlıkları bir bahane veya iftira ile başkalarına fatura ediyor olabilir. Bu davranışın sebebi genellikle aile baskısıdır. Anne baba olarak mükemmeliyetçi olmaktan vazgeçtiğinizde çocuğunuzun da yalan söylemekten vazgeçtiğini gözlemleyebilirsiniz. Onu koşulsuz sevdiğinizi hissettirin ve başkalarıyla kıyaslamayın. Ona olan sevginizin başarı veya başarısızlıklarıyla ilgili olmadığını hissetsin.

2.Baskıcı ve Tehditkâr Olmayın: Çocuğunuz, yaptıklarını gizliyor ve sorulduğunda yapmamış gibi davranıyorsa muhtemelen kendini tehdit altında hissediyordur. Aşırı tutucu, baskıcı ve tehditkar olmaktan vazgeçerseniz çocuğunuzun da yalan söylemekten vazgeçtiğini görebilirsiniz. Olumsuz davranışların sonucunda nasıl cezalar vereceğinizden değil; olumlu davranışların ona neler kazandıracağından bahsedin. Örnek: “Okuldan eve dönerken gecikirsen kulağını çekerim” demek yerine “okuldan eve gelirken oyalanma çünkü geç kalırsan seni çok merak ederim. Her gün zamanında evde olarak beni çok mutlu ediyorsun” demek daha iyi bir yöntemdir.

3.İlgili Olun: Çocuklarınızı ilgisiz bırakmayın. Aileden ilgi göremeyen çocukların yalan söyleme alışkanlıklarında artış olduğu gözlemlenmektedir.

4.Özgüven Kazanmasını Sağlayın: Yalan türlerini işlerken, özgüven eksikliğinden kaynaklanan yalanlara değinmiştik. Çocuğunuzun hayatta başarılı olabilmesi için zihinsel becerilerini etkin kullanması gerekir. Takdir edilmeli, başarma duygusunu yaşamalı ve kendi zeka potansiyelini keşfetmelidir. Bu sayede aşağılık kompleksleri oluşmayacak, her ortamda kendini rahat ifade edebilecektir. Dolayısıyla itibar kazanma ve benzeri amaçlarla yalana başvurma ihtiyacı duymayacaktır.

Çocuk gelişim uzmanları, pedagoji alanında uzman doktorlar, oyun uzmanları ve Yıldız Teknik Üniversitesi akademisyenleri tarafından geliştirilen MentalUP Dikkat ve Akıl Oyunları’nı inceleyin. MentalUP, çocukların zeka potansiyelini keşfetmesini, zihinsel becerilerini geliştirmesini destekleyen bilimsel ve eğlenceli bir uygulamadır. TÜBİTAK desteği ile geliştirilen ve pedagojik ürün sertifikasına sahip olan MentalUP, çocukların okul başarısına da katkı sağlamaktadır.

Yukarıda belirttiğimiz gibi, çocuklarda yalan söyleme sebepleri arasında dikkat eksikliği ve hiperaktivite faktörleri olabilir. Neden-sonuçlarını düşünmeyen, dikkat problemi yaşayan çocukları anlamsız yalanlardan uzaklaştırmak için öncelikle dikkat düzeylerini geliştirmek gerekir. MentalUP, çocukların dikkat gelişimini de destekleyen benzersiz bir uygulamadır. 7 gün boyunca ÜCRETSİZ deneyebilirsiniz. Bu süreçte MentalUP, çocuğunuzun dikkat düzeyi, yaşıtlarıyla arasındaki performans farkı ve diğer zihinsel alanlardaki performansı hakkında önemli istatistikler verecektir.

MentalUP Dikkat Oyunları: Şimdi Deneyin

5.Yalan Sırdaşlığı Yapmayın: Onları, kendi yalanlarınıza alet etmeyin. En basit örnek: Hamburger yememesi gereken çocuğa hamburger ısmarlayıp “baban sorduğunda sakın bunu yaptığımı ona söyleme” gibi yanlış sırdaşlık kurmayın. Bu senaryo karşısında çocuk “demek ki bazen yalan söylemek gerekiyor” düşüncesiyle yalanı zihninde normalleştirebilir.

6.Polis Sorgusu Yapmayın: Herhangi bir yalanını yakaladığınızda saatlerce sorgulamayın. İyi bir dinleyici olun ve ardından bu davranışının size neler hissettirdiğini samimi bir şekilde anlatın. İtiraf ettiği halde şiddetli bir sorguyla muhatap olacağını biliyor olmak, yalanı sürdürme konusunda çocuğu baskı altına alabilir.

7.Şiddet Uygulamayın: Öfkelenmenize sebep olacak davranışları bağırmak, dövmek ve benzeri şiddet yanlısı tutumlarla değiştirmeye çalışmayın. Şiddet asla çözüm değildir. Fiziksel veya sözlü şiddete maruz kalan çocuklar kendilerini güvence altına almak için hatalarını yalanlarla örtmeye çalışırlar. Oysaki hata yapmak en çok çocuğun hakkıdır.

8.Güvenin: Çocuğun yalan söyleme nedenleri arasında anne babasının kendisine güvenmiyor olması da önemli bir etkendir. Örneğin, sık sık çocuğun yalanını yakalamaya çalışmak, sık sık “yalan söylüyorsun” gibi cümleler kurmak çocuğun kendini güvenilmez hissetmesine sebep olabilir. Bu karakteri kabullenen çocuk “zaten bana güvenmiyorlar, yalanımı yakalasalar ne fark eder” şeklinde düşünebilir. Dolayısıyla, çocuklarınıza güvendiğinizi hem sözlü olarak ifade edin, hem de hissettirin.

9.Mahremiyetine Saygı Duyun: Özellikle ergenlik dönemindeki çocuklara neyi sorup neyi sormamanız gerektiğini iyi ayırt etmelisiniz. Örneğin, neden duş aldığını sormak zorunda değilsiniz. Genel olarak duş almak temizlik amaçlıdır. Detaylar sizin için neden önemli olsun? Bu ve benzeri gereksiz/aşırı sorgulamalarla çocuğunuzu yalan söylemek zorunda bırakabilirsiniz. Yalanın önemlisi-önemsizi yoktur çünkü alışkanlık haline gelme riski vardır.

10.Her Olumsuzluğa Bir Suçlu Aramayın: Bardak kırıldı, su döküldü, dolabın kapağı neden açık kaldı ve benzeri önemsiz sorgulamalardan vazgeçin. Bardak kırıldıysa, kırıkları temizleme konusunda çocuğunuzdan yardım isteyebilirsiniz. Mesela süpürgeyi size getirebilir. Ya da suyu, çayı döktüyse temizlemesini rica edebilirsiniz. “Neden döktün” demekten daha iyidir.

Bu 10 madde ile çocuğun yalan söyleme nedenleri ve çözüm yollarını açıkladık. Özetlemek gerekirse, yalan söyleyen çocuk muhakkak gelişim sürecinde bir takım olumsuzluklarla karşılaşmış demektir. Dolayısıyla, yalan söylemenin nedenleri arasında ebeveynlerin eğitim hataları da önemli bir paya sahiptir. Buna karşılık unutmayın: Her şeye rağmen çocuklarda yalan söylemek tedavi edilebilir bir durumdur. Şikâyetleriniz ileri boyutta ve kontrol edemeyeceğiniz durumdaysa çocuk psikiyatristlerinden destek almayı ihmal etmeyin.

4.82 11 kişi
Puan Ver
Oylamanız alındı, teşekkür ederiz.